شمش ارت و نول از اجزای پایه در سیمبندی تابلو برق است و برای ایجاد یک نقطه مشترک، منظم و قابل سرویس جهت اتصال هادیهای Neutral و Protective Earth استفاده میشود. به جای اتصال چند سیم نول یا ارت به صورت پراکنده، هادیها روی یک شینه مشترک با ترمینالها یا پیچهای متعدد جمع میشوند. این ساختار باعث نظم بیشتر تابلو، دسترسی بهتر برای تست و تعمیر و کاهش اتصالات غیراستاندارد میشود.
ABB در تعریف اجزای Panelboard، Neutral Bus Bar را نقطه اتصال هادیهای نول مدارهای خروجی و Ground Bus Bar را محل اتصال هادیهای حفاظتی تجهیزات معرفی میکند. این دو شینه از نظر عملکرد الکتریکی یکسان نیستند و نحوه نصب و ارتباط آنها با بدنه تابلو باید مطابق طراحی سیستم زمین و نوع شبکه انجام شود.
تفاوت شمش ارت و شمش نول
| ویژگی |
شمش نول |
شمش ارت |
| وظیفه | تجمیع هادیهای Neutral | تجمیع هادیهای PE و همبندی |
| جریان در شرایط عادی | میتواند جریان کاری حمل کند | در حالت عادی مسیر جریان بار نیست |
| ارتباط با بدنه | بسته به نوع سیستم معمولاً باید ایزوله باشد | برای پیوستگی حفاظتی به بدنه/PE مرتبط میشود |
| رنگ سیم متصل | معمولاً آبی | سبز-زرد |
شمش نول چیست؟
شمش نول یا Neutral Bus Bar نقطه مشترک اتصال هادیهای نول مدارهای خروجی است. در یک تابلو چندمداره، سیم نول هر مدار میتواند به ترمینال جداگانهای روی شینه متصل شود و در نهایت شینه به هادی Neutral اصلی سیستم متصل شود.
ABB نیز Neutral Bus Bar را به صراحت محل اتصال Neutral Conductors مدارهای Branch معرفی میکند. بنابراین وظیفه اصلی آن توزیع و جمعآوری نول است، نه ایجاد اتصال حفاظتی به بدنه تابلو.
شمش ارت چیست؟
شمش ارت یا Ground/PE Bus Bar محل اتصال هادیهای حفاظتی تجهیزات است. سیم ارت کابلهای خروجی، بدنه تجهیزات، درب تابلو و سایر اجزای نیازمند همبندی میتوانند مطابق طراحی به این شینه متصل شوند.
در سیستم تابلو ABB MNS، شینه PE به فریم متصل میشود تا پیوستگی الکتریکی حفاظتی برقرار باشد. این منبع همچنین اشاره میکند که PE و Neutral در تابلو به صورت شینههای مجزا در نظر گرفته میشوند و سایز آنها بر اساس نیاز سیستم تعیین میشود.
در محصولات تخصصی Earthing نیز ABB Furse از Earth Bar به عنوان نقطه مشترک و قابل دسترس برای اتصال هادیهای زمین و همبندی استفاده میکند. این محصولات در نسخههای چندراهه و با تعداد اتصال مختلف عرضه میشوند.
چرا ارت و نول نباید بدون بررسی به هم متصل شوند؟
یکی از نکات مهم در طراحی تابلو این است که Neutral و Protective Earth دو هادی با وظیفه متفاوت هستند. محل مجاز Bonding بین N و PE به نوع سیستم زمین و نقطه طراحیشده شبکه بستگی دارد و نباید در هر تابلو به صورت دلخواه این دو شینه به یکدیگر متصل شوند.
در تابلوهای پاییندست، اتصال اشتباه نول و ارت میتواند باعث عبور بخشی از جریان کاری از مسیر حفاظتی و ایجاد شرایط نامطلوب شود. بنابراین نحوه ایزوله یا Bond کردن شینه نول باید بر اساس نقشه، استاندارد و نوع سیستم توزیع تعیین شود.
شینه ارت مستقیم روی بدنه یا با پایه؟
چون شینه PE باید با سیستم حفاظتی تابلو پیوستگی مناسبی داشته باشد، در بسیاری از طراحیها به سازه فلزی تابلو متصل میشود. ABB در راهنمای Pro E Power تأکید میکند که شینه حفاظتی باید مستقیماً به قسمتهای زمینشده ساختار متصل و در محل قابل دسترس نصب شود.
با این حال شکل مکانیکی پایه، محل پیچها و نحوه اتصال باید مطابق طراحی همان تابلو باشد. وجود پایه پلاستیکی روی یک محصول به تنهایی تعیینکننده نقش آن به عنوان نول یا ارت نیست؛ باید مسیر الکتریکی واقعی بررسی شود.
شینه نول و پایه عایق
در تابلوهایی که Neutral باید از بدنه جدا باشد، شمش نول روی پایه یا ایزولاتور نصب میشود تا اتصال ناخواسته آن با سازه فلزی ایجاد نشود.
هنگام نصب باید فقط خود شمش بررسی نشود؛ پیچ نصب، براکت، پایه و سایر قطعات مکانیکی نیز نباید مسیر رسانای ناخواسته بین Neutral و بدنه ایجاد کنند.
جنس شمش ارت و نول
مس یکی از رایجترین مواد برای شینههای ارت و نول است، زیرا رسانایی الکتریکی مناسب و قابلیت اتصال مکانیکی خوبی دارد. در برخی محصولات از مس قلعاندود برای افزایش مقاومت سطح در برابر خوردگی استفاده میشود.
ABB Furse Earth Barهای خود را از High Conductivity Hard Drawn Copper یا Tinned Copper تولید میکند که نمونهای از استفاده صنعتی از مس و مس قلعاندود در سیستمهای Earthing است.
در بازار تابلو برق، مدلهای برنجی نیز دیده میشوند. بنابراین هنگام خرید بهتر است جنس واقعی شمش مشخص شود و فقط رنگ زرد یا مسی سطح، مبنای تشخیص Material قرار نگیرد.
تعداد پیچ شمش ارت و نول
یکی از مشخصههای اصلی بازار ایران، تعداد پیچ یا تعداد نقاط اتصال است. مدلهای 4، 6، 8، 10، 12، 14، 16، 18 و 24 پیچ در بازار دیده میشوند. نتایج فعلی فروشگاهی فارسی نیز دسته «شمش ارت و نول» را دقیقاً با همین فیلتر تعداد پیچ ارائه میکنند.
تعداد پیچ مورد نیاز باید بر اساس تعداد مدارهای فعلی و توسعه احتمالی آینده انتخاب شود. بهتر است چند نقطه خالی نیز برای اضافهشدن مدارهای بعدی در نظر گرفته شود تا نیازی به تعویض کل شینه نباشد.
آیا هر پیچ برای یک سیم است؟
به طور کلی بهتر است هر ترمینال مطابق ظرفیت طراحیشده خود استفاده شود. نباید چند هادی را زیر یک پیچ قرار داد مگر اینکه سازنده آن اتصال را برای چند هادی تأیید کرده باشد.
استفاده از چند سیم نامتناسب زیر یک پیچ میتواند باعث توزیع نامناسب فشار، شل شدن اتصال و افزایش مقاومت موضعی شود. تعداد مدارها باید در زمان انتخاب شینه لحاظ شود.
ابعاد و ضخامت شمش
علاوه بر تعداد پیچ، عرض و ضخامت شمش نیز مهم است. در بازار ایران برای نمونه مدلهایی با ابعاد مقطع 3×20mm و 5×20mm در تعداد پیچ مختلف عرضه میشوند.
ابعاد بزرگتر معمولاً ظرفیت حرارتی و مکانیکی بیشتری فراهم میکند، اما انتخاب واقعی باید بر اساس جریان، سطح مقطع هادیها و الزامات طراحی انجام شود. نمیتوان فقط از تعداد پیچ درباره ظرفیت جریان شینه نتیجه گرفت.
انتخاب سایز شینه PE
شینه حفاظتی باید بتواند جریان خطای احتمالی را بدون آسیب حرارتی یا مکانیکی تحمل کند. ABB با استناد به IEC 61439-1-2، انتخاب سطح مقطع Protective Conductor را بر اساس سطح مقطع هادی فاز و شرایط سیستم توضیح میدهد.
در نتیجه برای تابلوهای قدرت، انتخاب شینه ارت صرفاً بر اساس تعداد خروجی یا ابعاد ظاهری مناسب نیست و محاسبه جریان خطا و سطح مقطع حفاظتی نیز باید در طراحی لحاظ شود.
سایز شینه نول در بارهای هارمونیکی
جریان Neutral همیشه کم نیست. در شبکههایی با بارهای نامتعادل یا دارای Harmonic، جریان نول میتواند قابل توجه باشد. ABB در سیستم MNS اشاره میکند که در کاربردهای دارای عدم تعادل یا اعوجاج هارمونیکی، Neutral میتواند با ظرفیت 50% یا 100% متناسب با طراحی سیستم در نظر گرفته شود.
بنابراین در تابلوهای دارای منابع تغذیه سوئیچینگ، تجهیزات IT، LED Driver، UPS و سایر بارهای غیرخطی، شینه نول باید بر اساس محاسبات واقعی انتخاب شود و کوچککردن خودکار آن نسبت به فاز همیشه صحیح نیست.
شمش ارت و نول در تابلو تکفاز
در تابلو تکفاز، سیمهای Neutral مدارهای خروجی معمولاً روی Neutral Bar و هادیهای حفاظتی روی PE Bar جمع میشوند. تعداد اتصال مورد نیاز با تعداد مدارها ارتباط مستقیم دارد.
حتی در تابلو کوچک نیز تفکیک و برچسبگذاری مناسب نول و ارت باعث کاهش خطا در تعمیرات و عیبیابی میشود.
شمش ارت و نول در تابلو سهفاز
در تابلو سهفاز، نول در صورت وجود بارهای تکفاز یا چهار سیمه باید برای جریان مورد انتظار طراحی شود. شینه PE نیز تمام هادیهای حفاظتی فیدرها و بخشهای فلزی نیازمند Bonding را جمع میکند.
تعداد خروجی و سطح مقطع سیمها در تابلوهای سهفاز معمولاً گستردهتر است؛ بنابراین باید ظرفیت ترمینالهای کوچک و ورودی اصلی شینه به صورت جداگانه بررسی شود.
اتصال درب تابلو به ارت
اگر درب یا بخش متحرک فلزی تابلو دارای تجهیزات الکتریکی باشد یا طبق طراحی نیازمند پیوستگی حفاظتی باشد، باید اتصال ارت مناسب داشته باشد.
ABB برای قسمتهای فلزی متحرک مانند درب، Swing Frame یا پنل قابل جداسازی که نیاز به ارت دارند، استفاده از Braid برای اتصال زمین را مطرح میکند.
تفاوت شینه ارت معمولی و Earth Bar تستپذیر
در برخی سیستمهای Earthing حرفهای، Earth Bar دارای Disconnecting Link است تا بتوان بخشی از مسیر زمین را برای تست از سیستم جدا کرد. این ساختار بیشتر در سیستمهای ارت ساختمان، صاعقهگیر و همبندی اصلی استفاده میشود.
ABB Furse مدلهایی با یک یا دو Disconnecting Link ارائه میکند که اجازه تست هادیهای زمین را بدون برهمزدن سایر اتصالات میدهند. این محصولات با شینههای ساده چندپیچ داخل تابلو از نظر کاربرد و ساختار یکسان نیستند.
راهنمای انتخاب شمش ارت و نول
| پارامتر |
نکته انتخاب |
| نوع | ارت یا نول بر اساس وظیفه مدار. |
| تعداد پیچ | بر اساس تعداد مدارها و فضای توسعه آینده. |
| ابعاد شمش | عرض و ضخامت متناسب با جریان و طراحی تابلو. |
| جنس | مس، مس قلعاندود یا سایر آلیاژهای تعریفشده توسط سازنده. |
| پایه | برای Neutral در صورت نیاز به ایزولاسیون از بدنه بررسی شود. |
| سطح مقطع سیم | ظرفیت هر ترمینال با هادی مورد استفاده تطبیق داده شود. |
| جریان و خطا | برای تابلوهای قدرت ظرفیت حرارتی و Fault Current بررسی شود. |
نکات نصب شمش ارت و نول
محل نصب باید در دسترس باشد تا بازدید و سفتکردن اتصالات امکانپذیر باشد. ABB نیز برای شینه PE بر نصب در محل قابل دسترس تأکید میکند.
سطح هادی باید تمیز باشد و پیچ اتصال متناسب با سیم و ترمینال بسته شود. اتصال شل میتواند باعث افزایش مقاومت، گرمشدن موضعی و افت کیفیت اتصال شود.
در شینه ارت، پیوستگی مسیر PE تا بدنه و هادی حفاظتی اصلی باید بررسی شود. در شینه نول نیز باید اطمینان حاصل شود که ایزولاسیون لازم از سازه فلزی در محلهایی که طراحی ایجاب میکند حفظ شده است.
همچنین بهتر است سیمها و شینهها به شکل واضح با مارکر یا رنگ استاندارد مشخص شوند تا در تعمیرات، Neutral و PE با یکدیگر اشتباه نشوند.
قیمت شمش ارت و نول
قیمت شمش ارت و نول به جنس، ابعاد، ضخامت، تعداد پیچ، نوع پایه و کیفیت اتصالات بستگی دارد. بررسی SERP فارسی نشان میدهد مدلهای 4، 6، 8، 10، 12، 18 و 24 پیچ و مقاطع مختلفی مانند 3×20 و 5×20mm در بازار عرضه میشوند. بنابراین برای مقایسه قیمت باید ابعاد و تعداد ترمینال دقیقاً یکسان باشد و صرفاً عبارت «شمش 12 پیچ» برای مقایسه دو محصول کافی نیست.
سوالات متداول شمش ارت و نول
تفاوت شمش ارت و نول چیست؟
شینه نول برای هادیهای Neutral مدارها و شینه ارت برای هادیهای حفاظتی PE و همبندی استفاده میشود.
آیا ارت و نول باید به هم وصل شوند؟
محل اتصال N و PE به نوع سیستم زمین و طراحی شبکه بستگی دارد و نباید در هر تابلو بدون بررسی به یکدیگر متصل شوند.
شمش نول باید از بدنه تابلو عایق باشد؟
در بسیاری از تابلوهای پاییندست بله؛ اما طراحی نهایی باید مطابق سیستم زمین و نقشه برق انجام شود.
شینه ارت به بدنه وصل میشود؟
شینه PE بخشی از مدار حفاظتی است و در طراحی استاندارد باید پیوستگی مناسبی با ساختار زمینشده تابلو داشته باشد.
چه تعداد پیچ انتخاب کنیم؟
حداقل برابر تعداد مدارهای مورد نیاز و ترجیحاً با چند خروجی اضافه برای توسعه آینده.
آیا چند سیم را میتوان زیر یک پیچ بست؟
فقط در صورتی که ترمینال همان محصول برای چند هادی تأیید شده باشد؛ در غیر این صورت بهتر است هر مدار نقطه اتصال مستقل داشته باشد.
جنس مناسب شینه چیست؟
مس و مس قلعاندود از گزینههای رایج صنعتی هستند؛ مدلهای برنجی نیز در بازار وجود دارند.
آیا تعداد پیچ ظرفیت جریان را تعیین میکند؟
خیر. ظرفیت به جنس، عرض، ضخامت، سطح مقطع و شرایط حرارتی نیز وابسته است.
برای تابلو سهفاز شینه نول چه سایزی لازم است؟
باید بر اساس جریان نول واقعی، عدم تعادل و هارمونیکهای سیستم محاسبه شود و الزاماً همیشه کوچکتر از فاز نیست.
برای خرید چه اطلاعاتی لازم است؟
نوع ارت یا نول، تعداد پیچ، ابعاد شمش، جنس، سطح مقطع سیمهای ورودی و خروجی و نحوه نصب اعلام شود.
راهنمای خرید و قیمت شمش ارت و نول
آوا الکتریک به عنوان فروشگاه تخصصی و مرکز تامین تجهیزات برق و اتوماسیون صنعتی، انواع شمش ارت و نول مناسب تابلوهای برق را در تعداد ترمینال، ابعاد و ساختارهای مختلف ارائه میکند. برای انتخاب مدل مناسب باید نوع شینه، تعداد مدار، سطح مقطع سیم، ابعاد و ضخامت شمش، جنس و نحوه نصب بررسی شود. برای مشاوره انتخاب، بررسی موجودی، استعلام قیمت و خرید شمش ارت و نول با 03191091031 تماس بگیرید.