روکش حرارتی یا Heat Shrink Tubing یکی از پرکاربردترین تجهیزات عایقکاری و حفاظت سیم و کابل در برق، الکترونیک، تابلو برق، ماشینآلات، خودرو و سیستمهای صنعتی است. این محصول به شکل یک لوله پلیمری با قطر اولیه مشخص تولید میشود و پس از قرار گرفتن روی سیم، کابل یا اتصال، با اعمال حرارت جمع میشود تا متناسب با سطح زیرین خود فرم بگیرد.
در بازار ایران برای این محصول از نامهای «روکش حرارتی»، «وارنیش حرارتی» و «شیرینگ حرارتی» استفاده میشود. بررسی نتایج جستوجوی فارسی نیز نشان میدهد عبارتهای روکش حرارتی و وارنیش حرارتی هر دو در صفحات فروش و جستوجوی محصول رایج هستند. بنابراین در صفحه دستهبندی بهتر است «روکش حرارتی» نام اصلی باشد و «وارنیش حرارتی» و «شیرینگ حرارتی» نیز در متن و کلمات کلیدی پوشش داده شوند.
TE Connectivity در خانواده RAYCHEM، Heat Shrink Tubing را در مواد، رنگها و سایزهای مختلف عرضه میکند و کاربرد این فناوری را از کابلکشی و Harness تا تجهیزات انرژی و صنایع مختلف توسعه داده است.
روکش حرارتی چگونه کار میکند؟
روکش حرارتی در حالت اولیه قطر بیشتری دارد تا بتوان آن را روی کابل یا قطعه عبور داد. با گرمشدن کنترلشده، ساختار پلیمری آن به سمت قطر بازیابیشده یا Recovered Diameter حرکت میکند و روی سطح زیرین جمع میشود.
اندازه نهایی روکش باید به شکلی انتخاب شود که پس از انقباض بتواند سطح زیرین را محکم دربر بگیرد، اما قبل از حرارت نیز قطر کافی برای عبور از روی کابل، سرسیم یا اتصال داشته باشد. به همین دلیل انتخاب فقط بر اساس قطر سیم کافی نیست و باید قطر بزرگترین بخش اتصال نیز در نظر گرفته شود.
انواع روکش حرارتی
| نوع |
ویژگی اصلی |
کاربرد نمونه |
| تکلایه نازک | سبک و انعطافپذیر | سیم، سرسیم و دسته سیم |
| چسبدار | دارای Adhesive داخلی | آببندی و حفاظت اتصال |
| دیواره متوسط | مقاومت مکانیکی بیشتر | کابل و اتصال قدرت |
| دیواره ضخیم | حفاظت مکانیکی و عایقی بیشتر | اتصالات کابل قدرت |
| باسبار | مخصوص شینه | عایقکاری باسبار تابلو |
| Wraparound | بدون نیاز به عبور از انتهای کابل | تعمیر روکش کابل |
روکش حرارتی تکلایه
روکش حرارتی تکلایه یکی از متداولترین مدلهاست و معمولاً برای عایقکاری سیم، پوشاندن محل اتصال، جمعکردن دسته سیمها و شناسایی رنگی استفاده میشود. این محصولات معمولاً دیواره نسبتاً نازک و انعطاف مناسبی دارند.
HellermannTyton در سبد فعلی خود روکشهای Thin Wall با نسبت جمعشدگی 2:1 عرضه میکند که نمونهای از روکشهای عمومی نازک هستند.
روکش حرارتی چسبدار
در روکش چسبدار، یک لایه Adhesive یا Sealant در داخل روکش وجود دارد. با اعمال حرارت، علاوه بر جمعشدن لوله، لایه داخلی نیز نرم میشود و فضای اطراف کابل یا اتصال را پر میکند.
این مدل برای اتصالاتی مناسب است که علاوه بر عایقکاری، آببندی یا مقاومت بیشتر در برابر رطوبت و عوامل محیطی اهمیت دارد. با این حال میزان Water Sealing و شرایط محیطی باید بر اساس دیتاشیت مدل بررسی شود.
HellermannTyton در سبد رسمی خود روکش Thin Wall چسبدار با نسبت 3:1 و 4:1 و همچنین Medium Wall Adhesive Lined با نسبت 4:1 ارائه میکند.
روکش تکجداره و دوجداره
اصطلاح Single Wall معمولاً به روکشی بدون لایه چسب داخلی اشاره دارد، در حالی که Dual Wall یا Adhesive Lined از بدنه اصلی به همراه لایه داخلی تشکیل شده است.
اگر هدف فقط عایقکاری یا مرتبکردن سیم باشد، مدل تکجداره ممکن است کافی باشد. برای محیط مرطوب، اتصال بیرونی یا بخشی که نیاز به Sealing دارد، روکش چسبدار میتواند گزینه مناسبتری باشد؛ البته کاربرد نهایی باید با مشخصات همان محصول تطبیق داده شود.
نسبت جمعشدگی روکش حرارتی چیست؟
Shrink Ratio نسبت قطر اولیه روکش به قطر بازیابیشده آن است. برای مثال در روکش 2:1، قطر اولیه تقریباً دو برابر قطر نهایی نامی است. در مدل 3:1 این اختلاف بیشتر است و روکش میتواند روی قطعاتی با تغییر قطر بیشتر قرار گیرد.
| نسبت |
ویژگی عمومی |
| 2:1 | مناسب تغییر قطر محدود و کاربردهای عمومی |
| 3:1 | مناسب اتصالاتی با اختلاف قطر بیشتر |
| 4:1 | پوشش دامنه وسیعتر قطر در یک سایز |
| 5:1 و بالاتر | در برخی محصولات تخصصی و بازار موجود است؛ مشخصات مدل باید بررسی شود |
HellermannTyton در محصولات فعلی خود نمونههای 2:1، 3:1 و 4:1 را عرضه میکند و TE نیز در بعضی Sleeveهای تعمیر کابل RAYCHEM نسبت بیشتر از 3:1 اعلام کرده است.
چطور سایز روکش حرارتی را انتخاب کنیم؟
قطر اولیه روکش باید از بزرگترین قسمت قطعهای که روکش باید از روی آن عبور کند بیشتر باشد. در مقابل، قطر نهایی آن باید به اندازه کافی کوچک باشد تا پس از Shrink روی کابل یا اتصال بنشیند.
برای نمونه اگر یک سرسیم یا اتصال قطر بیشتری از خود سیم دارد، انتخاب فقط بر اساس قطر سیم ممکن است باعث شود روکش از روی سرسیم عبور نکند. در چنین حالتی نسبت جمعشدگی بالاتر مانند 3:1 یا 4:1 میتواند دامنه بیشتری ایجاد کند.
بنابراین سه مقدار باید بررسی شوند: قطر بزرگترین بخش قبل از نصب، قطر محل نهایی قرارگیری روکش و Expanded/Recovered Diameter درجشده در دیتاشیت.
روکش حرارتی دیواره نازک
Thin Wall برای کاربردهایی مناسب است که انعطاف، وزن کم و قطر نهایی کوچک اهمیت دارد. سیمهای فرمان، سیمکشی الکترونیک، محل لحیم و Harness از کاربردهای رایج این نوع هستند.
ضخامت کمتر لزوماً به معنی کیفیت پایینتر نیست؛ انتخاب Wall Thickness باید با نیاز مکانیکی و عایقی پروژه متناسب باشد.
روکش دیواره متوسط و ضخیم
Medium Wall و Heavy Wall بعد از جمعشدن ضخامت بیشتری ایجاد میکنند و برای کابلها و اتصالاتی استفاده میشوند که حفاظت مکانیکی بالاتر مورد نیاز است.
این محصولات معمولاً در سایزهای بزرگتر و اغلب همراه با Adhesive عرضه میشوند. انتخاب آنها باید بر اساس ولتاژ، قطر کابل، ضخامت بازیابیشده و شرایط نصب انجام شود؛ عبارت «ضخیم» به تنهایی مشخصه فنی کافی نیست.
روکش حرارتی باسبار
روکش حرارتی باسبار برای پوشاندن شینههای مسی یا آلومینیومی در تابلوها و تجهیزات قدرت استفاده میشود. این محصولات با روکشهای نازک سیم تفاوت دارند و معمولاً برای افزایش سطح عایقکاری شینه و کاهش احتمال تماس ناخواسته یا Flashover طراحی میشوند.
در انتخاب روکش باسبار باید عرض، ضخامت و شکل شینه و همچنین Rating الکتریکی محصول بررسی شود. استفاده از وارنیش عمومی سیم به جای روکش مخصوص Busbar بدون تأیید مشخصات فنی توصیه نمیشود.
روکش حرارتی تعمیر کابل
اگر امکان عبور یک روکش لولهای از انتهای کابل وجود نداشته باشد، Wraparound Sleeve میتواند گزینه مناسبتری باشد. این محصول از کنار دور کابل بسته میشود و سپس با حرارت جمع میشود.
TE RAYCHEM سری CRSM را به عنوان Heat Shrink Wraparound Sleeve برای تعمیر Jacket کابل ارائه میکند. این Sleeveها دارای Sealant داخلی هستند و بسته به مدل برای تعمیر روکش کابل و کاربردهای آببندی استفاده میشوند.
در صفحات رسمی TE برای بعضی CRSMها جنس Crosslinked Polyolefin، Adhesive Coating و نسبت جمعشدگی بالاتر از 3:1 ذکر شده است.
روکش حرارتی برای عایقکاری اتصال سیم
یکی از رایجترین کاربردها پوشاندن محل اتصال، لحیم یا سرسیم است. روکش بعد از جمعشدن، اتصال را از تماس مستقیم با قطعات اطراف محافظت میکند و میتواند استحکام مکانیکی ناحیه اتصال را نیز افزایش دهد.
با این حال روکش حرارتی جایگزین اتصال الکتریکی صحیح نیست. ابتدا اتصال سیم باید از نظر مکانیکی و الکتریکی استاندارد باشد و سپس روکش به عنوان عایق و محافظ روی آن نصب شود.
روکش حرارتی رنگی
علاوه بر مشکی، روکشهای حرارتی در رنگهای متنوعی تولید میشوند و میتوان از آنها برای شناسایی فازها، کابلهای فرمان، دستهبندی مسیرها یا علامتگذاری استفاده کرد. در بازار فارسی نیز روکشهای رنگی در سایزهای مختلف عرضه میشوند.
انتخاب رنگ نباید جایگزین Label و استاندارد شناسایی تجهیزات شود، اما میتواند به نظم و تشخیص سریع سیمها کمک کند.
روکش حرارتی شفاف
روکش شفاف برای مواقعی مناسب است که نوشته، Label یا سطح زیر روکش باید قابل مشاهده بماند. برای نمونه میتوان یک مارکر چاپشده را روی کابل قرار داد و روکش شفاف را روی آن Shrink کرد.
ویژگیهایی مانند UV Resistance، Flame Retardancy یا مقاومت شیمیایی در مدل شفاف باید جداگانه از دیتاشیت بررسی شود و صرف شفاف بودن اطلاعاتی درباره این ویژگیها نمیدهد.
جنس روکش حرارتی
Crosslinked Polyolefin یکی از مواد رایج در تولید روکش حرارتی است. TE نیز برای Sleeveهای CRSM تعمیر کابل از Crosslinked Polyolefin استفاده میکند.
با این حال همه Heat Shrinkها الزاماً یک Material ندارند. برای شرایط خاص ممکن است از موادی با مقاومت حرارتی، شیمیایی یا انعطاف متفاوت استفاده شود. بنابراین جنس محصول باید از دیتاشیت همان سری ثبت شود.
دمای جمعشدن و دمای کاری
دو پارامتر دمایی را نباید با یکدیگر اشتباه گرفت: Shrink Temperature مربوط به دمای لازم برای نصب است، در حالی که Operating Temperature محدوده دمایی استفاده دائمی محصول را مشخص میکند.
این اعداد بین خانوادههای مختلف متفاوت هستند و نباید یک مقدار عمومی مانند 90°C یا 125°C به همه روکشهای حرارتی نسبت داده شود. برای صفحه هر محصول، دیتاشیت همان Part Number باید مرجع باشد.
روکش حرارتی Flame Retardant
برخی روکشها برای کاهش گسترش شعله یا تأمین استانداردهای خاص طراحی شدهاند و برخی دیگر Non-Flame-Retardant هستند. این ویژگی باید صراحتاً در دیتاشیت محصول وجود داشته باشد.
برای نمونه در بعضی Wraparound Sleeveهای RAYCHEM، مشخصه Flammability به صورت Non-Flame-Retardant درج شده است؛ بنابراین حتی بین محصولات یک برند نیز نمیتوان ویژگی مقاومت شعله را تعمیم داد.
روکش حرارتی ضد آب است؟
عبارت «ضد آب» باید با احتیاط استفاده شود. یک روکش ساده بدون چسب الزاماً Water Sealing ایجاد نمیکند. برای آببندی معمولاً از مدلهای Adhesive Lined یا Sleeveهای دارای Sealant استفاده میشود.
TE برای CRSMهای Sealant-coated ویژگی Water Seal را ذکر میکند، اما این ویژگی مربوط به همان خانواده و روش نصب است و نباید به همه وارنیشهای حرارتی تعمیم داده شود.
نحوه نصب روکش حرارتی
ابتدا طول مناسب روکش بریده میشود و قبل از تکمیل اتصال روی سیم قرار میگیرد. پس از انجام اتصال، روکش روی محل مورد نظر منتقل شده و با Heat Gun یا ابزار حرارتی مناسب به صورت یکنواخت گرم میشود.
بهتر است حرارت به تدریج و در تمام محیط روکش توزیع شود تا Shrink یکنواخت ایجاد شود. تمرکز بیش از حد حرارت در یک نقطه میتواند روکش یا عایق کابل را آسیب بزند.
استفاده از شعله مستقیم برای همه انواع روکش مناسب نیست. ابزار و دمای نصب باید با دستورالعمل سازنده همان محصول هماهنگ باشد.
تغییر طول هنگام Shrink
بعضی روکشها هنگام انقباض قطری، مقدار محدودی تغییر طول نیز دارند. به این ویژگی Longitudinal Shrinkage گفته میشود.
در کاربردهایی که طول پوشش دقیق اهمیت دارد، باید درصد Longitudinal Change از دیتاشیت بررسی و طول اولیه روکش با حاشیه مناسب انتخاب شود.
راهنمای انتخاب روکش حرارتی
| پارامتر |
نکته انتخاب |
| قطر اولیه | باید از بزرگترین بخش محل نصب عبور کند. |
| قطر بازیابیشده | باید پس از Shrink سطح زیرین را محکم بگیرد. |
| Shrink Ratio | 2:1، 3:1، 4:1 یا نسبت دیگر بر اساس اختلاف قطر. |
| ضخامت دیواره | Thin، Medium یا Heavy بر اساس حفاظت مورد نیاز. |
| چسب داخلی | در صورت نیاز به Sealing مدل Adhesive Lined بررسی شود. |
| Material | با دما، مواد شیمیایی و انعطاف مورد نیاز سازگار باشد. |
| رنگ | بر اساس شناسایی، کاربرد و شرایط محیطی. |
| کاربرد | سیم، کابل، باسبار یا تعمیر Jacket مشخص شود. |
روکش حرارتی و چسب برق چه تفاوتی دارند؟
روکش حرارتی پس از Shrink یک پوشش یکپارچه دور سیم یا اتصال ایجاد میکند، در حالی که چسب برق به صورت نواری دور محل پیچیده میشود. هرکدام کاربرد خود را دارند و نباید یکی را بدون توجه به شرایط جایگزین دیگری کرد.
برای اتصالهایی که امکان عبور روکش قبل از مونتاژ وجود دارد، Heat Shrink میتواند سطح مرتبتر و حفاظت مکانیکی یکنواختتری ایجاد کند. در تعمیراتی که دسترسی محدود است ممکن است روش دیگری مناسبتر باشد.
قیمت روکش حرارتی
قیمت روکش حرارتی به قطر، نسبت جمعشدگی، ضخامت دیواره، وجود یا عدم وجود چسب، جنس، برند، رنگ و شکل عرضه بستگی دارد. مدل Thin Wall ساده با روکش Medium Wall چسبدار یا Sleeve تعمیر کابل قابل مقایسه مستقیم نیست. در بازار ایران نیز روکشهای ساده، چسبدار 3:1، 4:1 و 5:1، باسبار و سایر مدلها به صورت متری یا شاخهای عرضه میشوند.
سوالات متداول روکش حرارتی
روکش حرارتی چیست؟
یک لوله پلیمری جمعشونده با حرارت است که برای عایقکاری و حفاظت سیم، کابل و اتصالات استفاده میشود.
وارنیش حرارتی همان روکش حرارتی است؟
بله؛ در بازار ایران اصطلاح وارنیش حرارتی و شیرینگ حرارتی نیز برای Heat Shrink Tubing استفاده میشود.
2:1 و 3:1 یعنی چه؟
نسبت قطر اولیه به قطر بازیابیشده روکش است؛ 3:1 دامنه جمعشدگی بیشتری از 2:1 دارد.
روکش چسبدار چه مزیتی دارد؟
لایه داخلی آن هنگام حرارت نرم میشود و میتواند آببندی و حفاظت محیطی بیشتری نسبت به مدل ساده ایجاد کند.
چطور سایز روکش را انتخاب کنیم؟
قطر Expanded باید از بزرگترین قسمت اتصال عبور کند و قطر Recovered باید از قطر نهایی محل نصب کوچکتر یا متناسب با آن باشد.
آیا همه روکشهای حرارتی ضد آب هستند؟
خیر. برای Sealing باید مدل دارای چسب یا Sealant با مشخصات تأییدشده انتخاب شود.
روکش باسبار با وارنیش معمولی فرق دارد؟
بله. روکش Busbar برای عایقکاری شینه طراحی میشود و باید Rating مخصوص همان کاربرد داشته باشد.
برای تعمیر کابل بدون باز کردن سر کابل چه روکش مناسبی است؟
در این شرایط میتوان از Wraparound Heat Shrink Sleeve متناسب با کابل استفاده کرد.
برای نصب از چه حرارتی استفاده کنیم؟
دمای نصب باید مطابق دیتاشیت همان روکش باشد و بهتر است حرارت با ابزار مناسب و به صورت یکنواخت اعمال شود.
برای خرید چه اطلاعاتی لازم است؟
قطر محل نصب و بزرگترین بخش اتصال، نسبت جمعشدگی، طول، نوع چسبدار یا ساده، ضخامت و شرایط محیطی اعلام شود.
راهنمای خرید و قیمت روکش حرارتی
آوا الکتریک به عنوان فروشگاه تخصصی و مرکز تامین تجهیزات برق و اتوماسیون صنعتی، انواع روکش حرارتی و وارنیش حرارتی مناسب سیم، کابل، اتصالات و باسبار را در سایزها و ساختارهای مختلف ارائه میکند. برای انتخاب محصول مناسب میتوان قطر اولیه و نهایی، نسبت جمعشدگی، ضخامت دیواره، وجود چسب داخلی، جنس، رنگ و شرایط محیطی را بررسی کرد. برای مشاوره انتخاب، استعلام موجودی، قیمت و خرید روکش حرارتی با 03191091031 تماس بگیرید.